Nỗi Lo Thất Nghiệp Công Nghệ – Câu Chuyện Không Mới Trong Lịch Sử

Từ thế kỷ 19, lo ngại công nghệ sẽ cướp việc làm của con người đã xuất hiện. Năm 1983, nhà kinh tế đoạt giải Nobel Wassily Leontief dự đoán lao động con người rồi sẽ chịu chung số phận như loài ngựa sau khi ô tô ra đời: bị giảm dần nhu cầu và cuối cùng bị loại bỏ.

Ngày nay, nỗi lo ấy lại bùng lên với sự xuất hiện mạnh mẽ của AI. Nhiều chuyên gia cảnh báo về viễn cảnh “thế giới không có việc làm,” nơi máy móc sản xuất hàng hóa, còn thuật toán thay thế dịch vụ, khiến con người trở nên thừa thãi.

Tuy nhiên, nếu nhìn lại lịch sử, chúng ta sẽ thấy những dự báo bi quan về thất nghiệp công nghệ thường không chính xác.

Lịch Sử Chứng Minh: Công Nghệ Tạo Ra Việc Làm Mới

Trong cuốn sách “Những cú sốc, khủng hoảng và báo động giả,” các tác giả lập luận rằng những cảnh báo về công nghệ hủy diệt việc làm luôn xuất hiện qua từng thế hệ đổi mới, nhưng hiếm khi trở thành sự thật.

Bằng chứng rõ rệt nhất:

• Trong suốt 80 năm qua, dù công nghệ liên tục thay đổi, nền kinh tế Mỹ vẫn tạo thêm 120 triệu việc làm.

• Tỷ lệ thất nghiệp năm 2024 ở Mỹ vẫn duy trì ở mức thấp kỷ lục, tiền lương thực tế tăng đều.

• Ý tưởng “thuế robot” từng được Bill Gates đề xuất nay gần như không còn được nhắc tới.

Bản Chất Giảm Phát Của Công Nghệ

Công Nghệ Là Lực Đẩy Tăng Trưởng Kinh Tế

AI và việc làm không hoàn toàn đối lập. Một phần quan trọng bị bỏ qua trong các dự báo bi quan là bản chất giảm phát của công nghệ. Khi một công nghệ lan rộng, nó giúp:

✅ Giảm chi phí sản xuất.
✅ Kéo giá thành sản phẩm và dịch vụ xuống.
✅ Tăng thu nhập thực tế cho người tiêu dùng.
✅ Kích thích nhu cầu mới trong xã hội → Tạo ra ngành nghề mới.

Ví dụ kinh điển:

• Cuối thế kỷ 19, gần 50% người Mỹ làm việc trong nông nghiệp. Hơn 40% thu nhập khả dụng dùng để mua thực phẩm.

• Sau hơn 150 năm đổi mới công nghệ, chỉ còn ~1% người Mỹ làm nông, chi tiêu cho thực phẩm chỉ còn khoảng 12% thu nhập.

• Phần thu nhập tiết kiệm được được người dân chi cho dịch vụ và sản phẩm mới, từ du lịch, y tế, giải trí… → Tạo ra việc làm mới.

Tại Sao AI Sẽ Không Gây Ra Thất Nghiệp Hàng Loạt?

Công Nghệ Không Thể Thay Thế Mọi Nhiệm Vụ Của Con Người

Dù AI ngày càng thông minh, việc thay thế hoàn toàn lao động con người là chuyện không dễ:

• Công việc thực chất là tập hợp của nhiều nhiệm vụ khác nhau.

• AI có thể làm tốt vài phần, nhưng khó thực hiện đồng thời mọi nhiệm vụ một cách liền mạch.

• Trong nhiều lĩnh vực, AI đóng vai trò hỗ trợ, nâng cao năng suất thay vì loại bỏ hoàn toàn con người.

Philipp Carlsson-Szlezak (Boston Consulting Group) khẳng định:
“Khi có tác động rộng rãi, công nghệ sẽ giảm chi phí và giá cả, đẩy thu nhập thực của người tiêu dùng và nhu cầu về hàng hóa và dịch vụ mới – và do đó, tạo ra việc làm mới.”

Tác Động Vi Mô Không Thể Định Nghĩa Kịch Bản Vĩ Mô

Nhiều người lo lắng khi thấy máy móc thay thế một số nghề nghiệp cụ thể, nhưng họ thường quên rằng:

• Mất việc làm do công nghệ thường tập trung và dễ nhận thấy.

• Tạo ra việc làm mới thường phân tán và diễn ra từ từ, nên dễ bị bỏ qua.

Ví dụ, ít ai có thể dự đoán rằng:

• Mạng xã hội ra đời đã tạo ra ngành nghề mới như quản lý mạng xã hội, influencer, sáng tạo nội dung.

• AI có thể sinh ra các nghề như: huấn luyện mô hình AI, chuyên gia kiểm định dữ liệu, nhà thiết kế prompt AI…

Viễn Cảnh Tương Lai: AI Và Việc Làm Sẽ Song Hành

Thay vì lo sợ một thế giới không có việc làm, kịch bản khả dĩ hơn là:

• AI giúp tăng năng suất, tạo ra sự giàu có và tăng trưởng kinh tế.

• Thế giới vẫn có việc làm, nhưng bản chất công việc sẽ thay đổi.

• Một số ngành nghề sẽ mất đi, nhưng nhiều ngành nghề mới sẽ xuất hiện.

AI có thể dẫn đến nỗi đau kinh tế vi mô, khi một số nghề biến mất. Nhưng ở cấp độ kinh tế vĩ mô, AI chính là động lực thúc đẩy thịnh vượng, đổi mới và tạo việc làm.

Đừng Chỉ Nhìn Vào Mặt Tối Của AI!

Bạn có đang lo lắng về AI và tương lai nghề nghiệp của mình? Hãy nhớ rằng:

👉 AI không phải kẻ hủy diệt việc làm, mà có thể là công cụ giúp bạn làm việc thông minh hơn.
👉 Chủ động học hỏi và cập nhật kỹ năng mới sẽ giúp bạn nắm bắt cơ hội từ AI.